ضمان عاقله و جایگاه آن در جامعه کنونی

نوع مقاله: علمی- ترویجی

نویسنده

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال

چکیده

در حقوق اسلامی، بحثی با عنوان ضمان عاقله مطرح است. ضمان یا مسؤولیت عاقله مبتنی بر قرارداد اجتماعی بین افراد قوم در جامعه سنتی پیش از اسلام به شمار می‌رفت که در زمان خود از پشتوانه حقوقی برخوردار بود و پس از اسلام هم مورد امضای شارع قرار گرفته است.
موضوع مسؤولیت عاقله در جنایات خطایی مطرح است و امروزه مصادیق آن بیشتر در تصادفات رانندگی است. چگونگی اجرای این حکم، خود مشکلی دیگر است؛ زیرا اولاًـ در مواردی دستیابی به عاقله مشکل‌‌ساز می‌گردد؛ ثانیاً ـ اگر عاقله موجود نباشد یا فقیر باشد، بیت‌المال مسؤول شناخته می‌شود و هزینه‌ای بر بودجه عمومی تحمیل می‌گردد.
از آنجا که بعضی اندیشمندان اسلامی مسؤولیت عاقله را در همه جوامع ثابت دانسته‌اند و برای این نظر دلایلی ذکر کرده‌اند، هدف این پژوهش آن است که با کنکاش در دلیل‌های فقهی و توجه به میراث پر ارزش علمای اسلامی، مسأله مورد بحث را واکاوی کرده، ابعاد آن را روشن سازد. 
با توجه به منابع احکام فقهی می‌توان گفت بنای عقلا در زمان شارع، تعهد عاقله بوده که مورد تأیید شارع قرار گرفته است؛ اما در جوامع کنونی عملاً تعهداتی وجود ندارد؛ بلکه دیه بر خود جانی ثابت و وی عهده‌دار پرداخت دیه است؛ مگر آنکه طبق قراردادی، یک شخصیت حقوقی یا حقیقی این مسؤولیت را پذیرفته باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Liability of a Parental Relative of a Murderer and Society

نویسنده [English]

  • Maryam IbnTorab
University Faculty / Islamic Azad University
چکیده [English]

One of the issues which have been brought forth for discussion in Islamic law is liability of a paternal relative of a murderer with the exception of women. In pre-Islamic society it was based on social contract among the people in a community they enjoyed the legal support. This law was also ratified by legistlators in post Islamic society, but in today’s society there is no such commitment to the legistlation. Although social justice is one of the basic principles of Islamic law, but it seems the above mention liability law is in conflict with social justice and with laws related to personal punishment. The person liable is the one who accepts responsibility of the crime. The issue of liability of a paternal relative of a murderer can mostly be seen in accidental crimes such as car accidents. To implement such laws has it's own difficulties: first it is difficult to have access to such person, secondly if he is poor the problem will be turned over to the government which creates a burden for the public treasury. Considering the fact that some Islamic scholars have approved the liability of such person with their own reasoning, the aim of this article is to study all the theological reasons to find a solution for these problems, taking into consideration the valuable thoughts of these Islamic scholars. Due to the rich sources of Islamic laws it can be said that the liable person was approved by the theologians. Today the commitment of the insurance company is an example which can be accepted in cases of a contract between the indivual and the insurance company, which is signed in advance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Law
  • Crime
  • blood money
  • liability of paternal relative of a murderer with the exception of women
  • social justice

عنوان مقاله [العربیة]

ضمان العاقلة و مکانتها فی المجتمع المعاصر

چکیده [العربیة]

فی القوانین الإسلامیة هناک بحث یطرح تحت عنوان «ضمان العاقلة». إنّ ضمان أو مسؤولیة العاقلة قام على أساس إتفاق اجتماعی بین أفراد القوم فی المجتمع التقلیدی قبل الإسلام، و قد شکلّ ذلک قبل الإسلام مصدراً قانونیاً أقرّه الشارع بعد الإسلام أیضاً.

و لایزال موضوع مسؤولیة العاقلة فی الجرائم الغیر المتعمّدة مطروحاً و کثیراً ما نجد مصادیقه الیوم فی حوادث السیاقة. أما کیفیة تطبیق هذا الحکم فتؤدّی إلى معضلة أخرى؛ لأنّه، أولاًـ من الصعب أحیاناً الحصول على عاقلة و ثانیاً ـ إذا لم تکن هناک عاقلة أو کانت فقیرة فإنّ المسؤولیة تلقى على بیت‌المال و من جرّاء ذلک ستتحمل المیزانیة العامة تکالیف کبیرة.

و لأنّ بعض المفکرین المسلمین اعتبروا مسؤولیة العاقلة ثابتة فی جمیع المجتمعات و ذکروا فی ذلک العدید من ألادلّة، تستهدف هذه الدراسة أن تستقصی هذه القضیة من خلال التعمّق فی الأدلّة الفقهیة و العنایة بتراث علماء الإسلام الغنیّ لتبیّن مختلف أبعادها.

و مع الأخذ بمصادر الأحکام الفقهیة، یمکن القول إنّ استناد العقلاء فی زمن الشارع هو التزام العاقلة و الذی أقرّه الشارع، أمّا فی المجتمعات المعاصرة فلا یوجد عملیاً أی التزام، بل تثبت الدیة على الجانی التى ارتکبت الجریمة نفسه و هی ملزمة بدفعها، إلاّ أن تکون قد تحمّلت المسؤولیة شخصیة حقوقیة أو حقیقیة على أساس إتفاق خاص.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • القانون الاسلامی
  • الجرائم
  • العقاب
  • الدیة
  • العاقلة
  • الحکم الإمضائی